ერიდუ - რედაქტირების ისტორია

Cqwito 04:58, 25 აპრილი 2020-ზე

2020-04-25T04:58:40Z

Cqwito 20:26, 4 აგვისტო 2019-ზე

2019-08-04T20:26:24Z

Cqwito 15:24, 16 ივლისი 2019-ზე

2019-07-16T15:24:48Z

Cqwito 15:23, 16 ივლისი 2019-ზე

2019-07-16T15:23:30Z

Cqwito: ახალი გვერდი: NOTOC
ერიდუ (ლურსმული: {{cuneiform|𒉣}}{{cuneiform|𒆠}} NUN.KI შუმერუ...

2019-07-15T09:29:04Z

ახალი გვერდი: __NOTOC__ <div class="col-md-8 pull-left"> ერიდუ (ლურსმული: {{cuneiform|𒉣}}{{cuneiform|𒆠}} NUN.KI შუმერუ...

ახალი გვერდი

__NOTOC__
<div class="col-md-8 pull-left">
ერიდუ (ლურსმული: {{cuneiform|𒉣}}{{cuneiform|𒆠}} NUN.KI შუმერულად: eridu<sup>ki</sup>; აქადურად: irîtu, თანამედროვე Tell Abu Shahrain), [[შუმერი|შუმერული]] ქალაქი. ერიდუ ითვლება სამხრეთ შუამდინარეთის უძველს და მსოფლიოს ერთ-ერთ ძველ ქალაქად. მდებარეობს [[ური|ურიდან]] სამხრეთ-დასავლეთით, 12 კმ-ს დაშორებით. ერიდუ იყო ყველაზე სამხრეთით მდებარე ქალაქი შუმერული ქალაქების გაერთიანებიდან, რომლებიც ტაძრების გარშემო ვითარდებოდა. შუმერულ მითოლოგიაში, ერიდუ იყო [[ენქი|ენქის]] სახლი, რომელმაც დააარსა ეს ქალაქი. მის ტაძარს E-Abzu-ს ეძახდნენ, რადგანაც სჯეროდათ, რომ ენქი [[აბზუ|აბზუში]], "ღრმა ოკეანეში" ცხოვრობდა.

ტოპონიმი ''ერიდუ'', რომელიც ასევე გამოითქმის როგორც ''ერიდუგ'' შეიძლება ნიშნავდეს "ძლევამოსილ ადგილს" ან "მმართველ ადგილს".

[[შუმერის მეფეთა სია|შუმერის მეფეთა სიაში]] ერიდუ მოიხსენიება როგორც პირველი მეფეების ქალაქი: "ერიდუში [[ალულიმი]] გახდა მეფე; ის 28800 წელს მეფობდა. ალალნგარი მეფობდა 36000 წელს; ორი მეფე, ისინი მეფობდნენ 64800 წელს. შემდეგ ერიდუ დაეცა და მეფობა გადავიდა [[ბად-თიბირა|ბად-თიბირაში]]".

[[შუმერის მეფეთა სია|მეფეთა სიაში]] დიდი დროის მანძილზე მეფობა აქვთ მიწერილი [[წარღვნა|წარღვნამდელ]] მეფეებს და გვიჩვენებს, თანდათან როგორ ინაცვლებდა მმართველობის ცენტრი სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ.

პირველ ადამიანად ცნობილ [[ადაპა]]ს, რომელიც ნახევრად ადამიანად და ნახევრად ღმერთად მიიჩნეოდა და ასევე მოიხსენიებოდა როგორც ''ერიდუს აბგალლუ'' (''აბ'' = წყალი, ''გალ'' = დიდი, ''ლუ'' = კაცი), მიაწერენ ერიდუში [[დილმუნი|დილმუნიდან]] ცივილიზაციის გადმოტანას. იგი [[ალულიმი|ალულიმს]] ემსახურებოდა.

შუმერულ მითოლოგიაში, როგორც უკვე აღინიშნა, ერიდუ იყო ღმერთ [[ენქი]]ს [[აბზუ]]ს ტაძრის სამშობლო (აქადურ მითოლოგიაში ენქის შესატყვისი იყო წყლის ღმერთი [[ღმერთი ეა|ეა]]). როგორც ყველა შუმერული და ბაბილონური ღმერთები ენქი/ეა წარმოიშვა როგორც ლოკალური ღმერთი, რომელიც, მოგვიანო კოსმოლოგიაზე დაყრდნობით, [[ღმერთი ანუ|ანუსა]] და [[ენლილი|ენლილთან]] ერთად მართავდა სამყაროს. მისი სამფლობლო იყო სამყაროს ქვემოთ მდებარე და მისი შემომსაზღვრელი წყლის სივრცე (შუმერული: ''აბ'' = წყალი; ''ზუ'' = შორი).

[[ურუქი]]ს ქალღმერთ [[ინანა]]ს შესახებ შემონახული ამბები გადმოგვცემს, თუ როგორ წავიდა იგი ერიდუში ცივილიზაციის ძღვენის მისაღებად. თავდაპირველად [[ენქი]], ერიდუს ღმერთი ცდილობდა მმართველობის სადავეები შეენარჩუნებინა, შემდეგ კი დათანხმდა, რომ [[ურუქი]] ყოფილიყო ქვეყნის ცენტრი. ეს შეიძლება, როგორც ზემოთ აღინიშნა, ძალაუფლების ცენტრის სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ გადანაცვლების ფაქტის მითიური დადასტურება იყოს.

ბაბილონურ ტექსტებშიც არის აღნიშნული, რომ ერიდუ ღმერთ [[მარდუქი]]ს მიერ შეიქმნა, როგორც პირველი ქალაქი.

'''ისტორია'''

[[შუმერის მეფეთა სია|შუმერის მეფეთა სიის]] მიხედვით, ერიდუ იყო სამყაროს პირველი ქალაქი:
:::''"<nowiki>[nam]</nowiki>-lugal an-ta ed<sub>3</sub>-de<sub>3</sub>-a-ba<br />
:::''/eridug\<sup>ki</sup> nam-lugal-la"''

:::''"მას შემდეგ, რაც მეფობა დაეშვა სამოთხიდან,<br />
:::მეფობა იყო ერიდუში.''"

შუმერულ მითოლოგიაში ნათქვამია, რომ ერიდუ [[წარღვნა|წარღვნამდელ]] ხუთ ქალაქს შორის ერთ-ერთი იყო. ის წარმოადგენს ყველაზე ადრეულ ნამოსახლარს რეგიონში. ერიდუ დაასდა დაახ. ძვ. წ-აღ. 5400 წელს, სპარსეთის ყურისა და ევფრატის სიახლოვეს. იმის გამო, რომ მდინარეულმა ალუვიურმა ჩამონატანმა დროთა განმავლობაში შეავსო სპარსეთის ყურე, თანამედროვე თელ აბუ'შაჰრაინი საკმაოდ შორს არის ზღვიდან.

როგორც Gwendolyn Leick-ი აღნიშნავს, ერიდუ ჩამოყალიბდა სამი ეკოსისტემის, სამი მნიშვნელოვანი ცხოვრების წესის შესაყარზე, რაც დაკავშირებულია უდაბნოში მტკნარ წყალზე ხელმისაწვდომობასთან. უძველესი სამიწათმოქმედო ნამოსახლარის არსებობა დაფუძნებული იყო ინტენსიურ სარწყავ მიწათმოქმედებზე, რაც გულისხმობს სარწყავი არხების მშენებლობას, ასევე ალიზის არქიტექტურას. არაბეთის სანაპიროზე მეთევზე-მონადირეთა კულტურების ნამოსახლართა ინტენსური კვალი შეინიშნება, რომელთა მოსახლეობა ალბათ შუმერული იყო. ისინი, როგორც ჩანს, ლერწმის ქოხებში ცხოვრობდნენ. მესამე კულტურის მატარებელნი, რომელმაც დასაბამი მისცა ერიდუს ჩამოყალიბებას, შეიძლება ყოფილიყო სემიტი მომთაბარე მესაქონლეები, რომლებიც აძოვებდნენ ცხვარსა და თხებს და ნახევრად-უდაბნოში ცხოვრობდნენ კარვებში. ემ სამი კულტურის გადაკვეთა ჩანს ერიდუს უადრეს ფენებში. საქალაქო დასახლება ალიზით აშენებული ტაძრის გარშემო ვითარდებოდა, აგრეთვე დადასტურებულია პატარა ჩავარდნილი ადგილი, სადაც წყლის დაგროვება ხდებოდა.

ერიდუს უადრესი ნასოფლარი (ძვ. წ-აღ. 5000 წ.) გაიზარდა ლერწმის ქოხებისა და ალიზის ნაგებობების მნიშვნელოვან ქალაქად (ძვ. წ-აღ. 2900 წ.) და მოიცავდა 8-10 ჰექტარს (20-25 აკრს) ძვ. წ-აღ. 2050 წლიდან ქალაქი დაღმავლობას განიცდის. 18 ალიზის ტაძრის ნანგრევებზე აღმოჩენილია [[ამარ-სინი]]ს დაუმთავრებელი [[ზიქურატი]] (დაახ ძვ. წ-აღ. 2047–2039 წწ.). უადრეს ფენებში თევზის ძვლების უამრავი ნაშთის არსებობა მიუთითებს [[აბზუ]]ს კულტის გაგრძელებაზე, რომელიც შემდეგ [[ენქი]]ს და [[ღმერთი ეა|ეას]] კულტს დაუკავშირდა. ერიდუში დასახლებისა და რელიგიური ცენტრის არქებობის ასეთი ხანგრძლივობა შუმერული ცივილიზაციის ადგილობრივობას უსვამს ხაზს.

ერიდუ დიდი ხნის განმავლობაში იყო მიტოვებული და უკაცრიელი და ძვ. წ. მე-6-ე საუკუნეში ნანგრევებიღა იყო შემორჩენილი.

'''არქიტექტურა'''

ერიდუს საქალაქო ბირთვი იყო [[ენქი]]ს ტაძარი, რომელსაც "წყლისშემცველი სახლი" ერქვა (ლურსმული: {{cuneiform|𒂍}}{{cuneiform|𒍪}} {{cuneiform|𒀊}}, E<sub>2</sub>.ZU.AB; შუმერული: e<sub>2</sub>-abzu; აქადური: ''bītu apsû''), რომელსაც მოგვიანებით წყაროებში "წყლების სახლი" ეწოდება (ლურსმული: {{cuneiform|𒂍}}{{cuneiform|𒇉}}, E<sub>2</sub>.LAGAB×HAL; შუმერული: É <sub>2</sub>-engur; აქადური: ''bītu engurru''). ეს სახელი უკავშირდება [[ენქი]]ს ხელმწიფობას. მისი მეუღლის, [[ნინჰურსანგა]]ს ტაძარი [[უბეიდი|უბეიდში]] ჩანს.

ახალ-სუმერულ პერიოდში [[ზიქურათი]] ხელახლა აშენდა ნანგრევებზე [[ურ-ნამმუ]]ს მიერ.

'''წყლისშემცველი სახლი'''

{| class="wikitable"
|-
! დონე !! თარიღი !! პერიოდი !! ზომა (მ) !! შენიშვნა
|-
| XVIII || 5300 || - || 3.00 x 0.30 || მორების კედელი
|-
| XVII || 5300-5000 || - || 2.80 x 2.80 || პირველი ცელა
|-
| XVI || 5300-5000 || ადრეული უბეიდი || 3.50 x 3.50 ||
|-
| XV || 5000-4500 || ადრეული უბეიდი || 7.30 x 8.40 ||
|-
| XIV || 5000-4500 || ადრეული უბეიდი || - || ნაგებობა არ აღმოჩნდა
|-
| XIII || 5000-4500 || ადრეული უბეიდი || - || ნაგებობა არ აღმოჩნდა
|-
| XII || 5000-4500 || ადრეული უბეიდი || - || ნაგებობა არ აღმოჩნდა
|-
| XI || 4500-4000 || უბეიდი || 4.50 x 12.60 || პირველი ბაქანი
|-
| X || 4500-4000 || უბეიდი || 5.00 x 13.00 ||
|-
| IX || 4500-4000 || უბეიდი || 4.00 x 10.00 ||
|-
| VIII || 4500-4000 || უბეიდი || 18.00 x 11.00 ||
|-
| VII || 4000-3800 || უბეიდი || 17.00 x 12.00 ||
|-
| VI || 4000-3800 || უბეიდი || 22.00 x 9.00 ||
|-
| V || 3800-3500|| ადრეული ურუქი || - || მხოლოდ ბაქნის ნაშთები
|-
| IV || 3800-3500 || ადრეული ურუქი || - || მხოლოდ ბაქნის ნაშთები
|-
| III || 3800-3500 || ადრეული ურუქი || - || მხოლოდ ბაქნის ნაშთები
|-
| II || 3500-3200 || ადრეული ურუქი || - || მხოლოდ ბაქნის ნაშთები
|-
| I || 3200 || ადრეული ურუქი || - || მხოლოდ ბაქნის ნაშთები
|-
|}

'''არქეოლოგია'''

თელ აბუ'შაჰრაინის ძეგლი თავიდან გაითხარა J. E. Taylor-ის მიერ, 1855 წელს, შემდეგ მას შეისწავლიდა R. Campbell Thompson-ი 1918 წელს და Henry Hall-ი 1919 წელს.

გათხრები განახლდა 1946 წლიდან to 1949 წლამდე Seton Lloyd-სა Fuad Safar-ის ხელმძღვანელობით და ერაყის სიძველეთა დეპარტამენტის ხელშეწყობით.

ამ არქეოლოგიურმა გათხრებმა ცხადყო, რომ სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ ძალაუფლების ცენტრის გადანაცვლებამ გამოიწვია ერიდუსგაუკაცრიელებაძვ. წ-აღ. 600 წლიდან.

[[ურუქი]]ს [[ენმარკარი]]ს გარდა (როგორც ის მოხსენიებულია ''არატტას'' ეპოსში), მრავალი მოგვიანო ხანის შუმერი მეფე არის მოხსენიებული წარწერებში როგორც ''ე-აბზუს'' ტაძრის განმაახლებელნი, მათ შორის: [[ური]]ს [[ელულუ]]; [[ურ-ნამმუ]], [[შულგი]] და [[ამარ-სინი]] [[ურის III დინასტია|ურის III დინასტიიდან]]; [[ლარსა]]ს [[ნურ-ადადი]].

'''გარე ბმული'''
* [http://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_the_world/middle_east_programme/iraq_project/eridu_photos/page_1.aspx ერიდუს თანამედროვე მდგომარეობა British Museum-ის მიხედვით]
</div>
<div class="column clearfix">
<div class="col-md-4 pull-right">
<div class="panel panel-dark-white-border">
<div class="panel-heading">
<h3 class="panel-title">ერიდუ</h3>
</div>
<div class="panel-body">
<p class="bs"><table class="table table-bordered table-hover table-color-darker">
<tr>
<td>რეგიონი</td>
<td>ქვემო შუამდინარეთი</td>
</tr>
<tr>
<td>ქვეყანა</td>
<td>ერაყი</td>
</tr>
<tr>
<td>ძველი სახელი</td>
<td>Eridug; {{cuneiform|𒉣}}{{cuneiform|𒆠}} NUN.KI; eridu<sup>ki</sup>; irîtu</td>
</tr>
<tr>
<td>თანამედროვე სახელი</td>
<td>Tell Abu'Shahrain</td>
</tr>
<tr>
<td>გრძედი</td>
<td>30.816667° N</td>
</tr>
<tr>
<td>განედი</td>
<td>45.995746° E</td>
</tr>
<tr>
<td>პერიოდი</td>
<td>ქალკოლითი, ბრინჯაოს ხანა, შუმერი, აქადი</td>
</tr>
<tr>
<td>მფარველი ღვთაება</td>
<td>ენქი, ეა</td>
</tr>
</table></p>
<div class="btn btn-default" data-toggle="modal" data-target="#myModal">ერიდუს რუკა</div>
<div id="myModal" class="modal fade" tabindex="-1" role="dialog" aria-labelledby="myModalLabel" aria-hidden="true">
<div class="modal-dialog">
<div class="modal-content">
<div class="modal-header">
<div class="close" data-dismiss="modal" aria-hidden="true">×</div>
<div class="panel-heading">
<h3 class="panel-title">ერიდუ</h3>
</div>
</div>
<div class="modal-body">
{{#display_map:
30.816667, 45.995746
}}
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
</div>
<div class="img-thumbnail color-border-dotted">[[ფაილი:Eridu.jpg|thumb|300px|<center><small>ერიდუს თანამედროვე ხედი</small></center>]]</div>
<br />
<div class="img-thumbnail color-border-dotted">[[ფაილი:Enki seal.jpg|300px|thumb|<center><small>[[ენქი]]ს გამოსახულება შუამდინარულ საბეჭდავზე</small></center>]]</div>
<br />
<div class="img-thumbnail color-border-dotted">[[ფაილი:Eridu mound.png|thumb|300px|<center><small>ერიდუს e<sub>2</sub>-abzu-ს ტაძარი</small></center>]]</div>

[[კატეგორია:e]]
[[კატეგორია:ნამოსახლარი]]

@@ ხაზი 124: / ხაზი 124: @@
              </tr>
 <tr>
-             <td>გრძედი</td>
+             <td>განედი</td>
              <td>30.816667° N</td>
              </tr>
 <tr>
-             <td>განედი</td>
+             <td>გრძედი</td>
              <td>45.995746° E</td>
              </tr>

@@ ხაზი 147: / ხაზი 147: @@
 <div class="img-thumbnail color-border-dotted">[[ფაილი:Eridu mound.png|thumb|300px|<center><small>ერიდუს e<sub>2</sub>-abzu-ს ტაძარი</small></center>]]</div>
 ----
-[[კატეგორია:e]]
+[[კატეგორია:ე1]]
 [[კატეგორია:ნამოსახლარი]]

@@ ხაზი 95: / ხაზი 95: @@
 [[ურუქი]]ს [[ენმარკარი]]ს გარდა (როგორც ის მოხსენიებულია ''არატტას'' ეპოსში), მრავალი მოგვიანო ხანის შუმერი მეფე არის მოხსენიებული წარწერებში როგორც ''ე-აბზუს'' ტაძრის განმაახლებელნი, მათ შორის: [[ური]]ს [[ელულუ]]; [[ურ-ნამმუ]], [[შულგი]] და [[ამარ-სინი]] [[ურის III დინასტია|ურის III დინასტიიდან]]; [[ლარსა]]ს [[ნურ-ადადი]].
+----
 '''გარე ბმული'''
 * [http://www.britishmuseum.org/the_museum/museum_in_the_world/middle_east_programme/iraq_project/eridu_photos/page_1.aspx ერიდუს თანამედროვე მდგომარეობა British Museum-ის მიხედვით]
@@ ხაზი 147: / ხაზი 146: @@
 <br />
 <div class="img-thumbnail color-border-dotted">[[ფაილი:Eridu mound.png|thumb|300px|<center><small>ერიდუს e<sub>2</sub>-abzu-ს ტაძარი</small></center>]]</div>
+----
 [[კატეგორია:e]]
 [[კატეგორია:ნამოსახლარი]]